Το σοφό Θαλή, ω Ζευ, άρπαξες απ’ το στάδιο ...- ΛΟΥΤΣΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ


Θαλής



Ο Θαλής ήταν μηχανικός από τη Μίλητο. Γεννήθηκε το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. από φοίνικες γονείς. Μόλις έφτασε στην ηλικία που ο άνθρωπος βάζει μυαλό, μπαρκάρισε στο πρώτο πλοίο που σαλπάριζε και άρχισε μια μακριά σειρά ταξιδίων μεταξύ Αιγύπτου και Μέσης Ανατολής. Στην ουσία οι Αιγύπτιοι και Χαλδαίοι ιερείς φρόντισαν για την εκπαίδευσή του και του δίδαξαν όλα όσα εκείνους τους καιρούς ήταν γνωστά περί αστρονομίας, μαθηματικών και ναυτοπλοϊκής τέχνης.
Όταν γύρισε στην πατρίδα, η μητέρα του, η κυρία Κλεοβουλίνη, προσπάθησε να τον αποκαταστήσει και, όπως όλες οι μαμάδες, βάλθηκε να του βρει νύφη. Ήταν όμως αδύνατον να τον πείσει: ο Θαλής ήταν διαφορετικός απ’ όλους τους άλλους νεαρούς. Στην ερώτηση “γιατί δεν παντρεύεσαι;” απαντούσε πάντα “ δεν είναι ακόμα καιρός”, ώσπου μια ωραία πρωία άλλαξε απάντηση και είπε “δεν υπάρχει πια καιρός”.
Τέλος, αν κάποιος τον ρωτούσε γιατί δεν είχε παιδιά, δικαιολογούνταν λέγοντας ότι είχε αποφασίσει έτσι “από αγάπη για τα παιδιά”.
Κοντολογίς, ο Θαλής ήταν αυτό που λένε φιλόσοφος, έστω κι αν την εποχή εκείνη ο κλάδος αυτός δεν είχε ακόμη εφευρεθεί.
Θα πρέπει να περιμένουμε τον Πυθαγόρα ώστε ο όρος “φιλόσοφος” να αποκτήσει δική του σημασία και αργότερα τον Πλάτωνα ώστε να αναγνωριστεί στο φιλόσοφο και το γόητρο του επαγγέλματος. Μέχρι εκείνη τη στιγμή για τους Μιλησίους ο Θαλής ήταν, απλώς, ένας περίεργος τύπος που ονειροβατούσε.
Είναι τόσο καλός άνθρωπος”, έλεγαν, “αλλά χωρίς πρακτικό νου”, και πρόσθεταν: “μπορεί να ’ναι μορφωμένος, αλλά προς τι όλη αυτή η μόρφωση, αφού είναι πάντα απένταρος;”
Φαίνεται ότι ακόμη και η δούλη του τον κορόιδευε· μια φορά τον είδε να πέφτει σε ένα πηγάδι, ενώ σκόπευε να κοιτάξει τα αστέρια, και τον περιγελούσε μια ολόκληρη μέρα1. “Μωρέ Θαλή”, του είπε, “εσύ νοιάζεσαι για τα πράματα του ουρανού και δεν παίρνεις χαμπάρι όσα έχεις μπρος στα πόδια σου!”
Βέβαια, δεν ξέρουμε αν στα πράγματα που ο Θαλής είχε μπρος στα πόδια του υπήρχε και καμιά όμορφη υπηρετριούλα, το σίγουρο πάντως είναι ότι ο φιλόσοφός μας δεν είχε επιδείξει ποτέ πολύ ενδιαφέρον για τα προβλήματα της καθημερινής ζωής, πολύ λιγότερο δε για τις γυναίκες. Ήταν, μ’ άλλα λόγια, ο κλασικός τύπος του αφηρημένου επιστήμονα: αυτός που πλένεται λίγο, είναι ικανός να συλλάβει πέντε γεωμετρικά θεωρήματα, αλλά είναι εντελώς ακατάλληλος να οργανώσει την ιδιωτική του ζωή. Πλην όμως, τα σχετικά με το λιγοστό πρακτικό του πνεύμα τα διαψεύδει ένα ανέκδοτο που διηγείται ο Αριστοτέλης, σύμφωνα με το οποίο ο Θαλής, κουρασμένος από τις κοροϊδίες σε βάρος του, φώναξε μια μέρα: “Τώρα θα σας δείξω εγώ!”2, και αφού πρόβλεψε μπόλικη σοδειά σε ελιές, νοίκιασε με πολύ χαμηλό κόστος όσα ελαιοτριβεία μπόρεσε να βρει στην πιάτσα, για να τα υπενοικιάσει κατόπιν σε πολύ υψηλότερη τιμή την ώρα της ανάγκης. Αυτό το είδος κερδοσκοπίας σήμερα λέγεται κυβεία και δεν είναι καθαρή υπόθεση, εκείνος όμως το εφάρμοσε μόνο και μόνο για να αποδείξει πως, αν ήθελε, ο φιλόσοφος μπορούσε να πλουτίσει όπως και όταν νόμιζε.
Η αλήθεια είναι ότι ο Θαλής μας ήτανε μεγάλη μάρκα και με το δίκιο του ο Πλάτωνας τον χαρακτήριζε “ευφυέστατο επινοητή τεχνασμάτων”.
Κάποτε, κατά τη διάρκεια του πολέμου των Λυδών κατά των Περσών, επειδή τα στρατεύματα του Κροίσου δεν κατόρθωναν να διαβούν τον ποταμό Άλυ, ως καλός μηχανικός που ήταν, σκέφτηκε να εκτρέψει ένα τμήμα της ροής του ποταμού, έτσι ώστε να καταστήσει διαβατό τον ποταμό και στα δυο του παρακλάδια.3
Τη φήμη του επιστήμονα την κέρδισε, πάντως, με τρόπο οριστικό, χάρη στην πρόβλεψη της έκλειψης του 585 π.Χ. Για να είμαστε ειλικρινείς, η πρόβλεψη αυτή υπήρξε μάλλον προϊόν της τύχης παρά επιστημονικό γεγονός· ο Θαλής είχε μάθει από τους χαλδαίους ιερείς ότι οι ηλιακές εκλείψεις επανεμφανίζονται λίγο πολύ κάθε ενενήντα χρόνια, κι έτσι, αφού έκανε τους υπολογισμούς του, κατόρθωσε να προαναγγείλει το φαινόμενο. Σήμερα όμως ξέρουμε ότι η πρόβλεψη μιας έκλειψης προκύπτει από έναν πολύ πιο περίπλοκο υπολογισμό: πράγματι, η υπερκάλυψη του ήλιου από τη σελήνη μπορεί να είναι πλήρης στη Χαλδαία και όχι στην Ανατολία, σε δύο χιλιάδες χιλιόμετρα απόσταση· ως εκ τούτου, με τα δεδομένα στη διάθεσή του, ο Θαλής θα μπορούσε το πολύ πολύ να πει στους συμπολίτες του: “Κοπέλια, εβγάτε πότε πότε στο παραθύρι, γιατί εδώ πέρα, από ώρα σε ώρα, μπορεί να γίνει καμιά έκλειψη”.
Ωστόσο,όπως ακριβώς έλεγα, είχε την τύχη να πέσει πάνω σε ολική υπερκάλυψη, πράγμα που κατατρόμαξε όλη την περιοχή και κατάφερε να διακόψει ως και τον πόλεμο που διεξαγόταν μεταξύ Λυδών και Περσών.4 Από εκείνη τη μέρα η αξιοπιστία του ανέβηκε κατακόρυφα, κι εκείνος την εκμεταλλεύθηκε για να αφοσιωθεί στις μελέτες με μεγαλύτερη ησυχία. Μέτρησε το ύψος των πυραμίδων5, υπολογίζοντας την αναλογία μεταξύ της σκιάς που έριχνε μια πυραμίδα και της σκιάς ενός άλλου αντικειμένου του οποίου γνώριζε το ύψος. Κατόρθωσε να υπολογίσει, πάντα με επιχειρήματα από τη γεωμετρία, την απόσταση των πλοίων από την ακτή. Διαίρεσε το έτος σε 365 ημέρες6 και ήταν ο πρώτος που ανακάλυψε τη Μικρή Άρκτο και τη σημασία της για τη ναυσιπλοΐα. Ο Καλλίμαχος του αφιέρωσε τούτος τους στίχους7:

Κι έλεγαν πως καθόρισε
τα μικρά τ’ αστέρια της αμάξης
που βοηθάν τους Φοίνικες να πλέουν.

Δεν άφησε κανένα σύγγραμμα. Του αποδόθηκε μια Ναυτική Αστρολογία που, στη συνέχεια, αποδείχτηκε πως την είχε γράψει ο Φώκος ο Σάμιος. Πέθανε στο στάδιο, την ώρα που παρακολουθούσε έναν αθλητικό αγώνα. Πέθανε από τη ζέστη, από τη δίψα και κυρίως από το πλήθος. Όταν το κοινό διαλύθηκε, τον βρήκαν ξαπλωμένο στις κερκίδες σαν να είχε αποκοιμηθεί. Ήταν πολύ γέρος.
Υπάρχει ένα επίγραμμα του Διογένη του Λαέρτιου που σχολιάζει αυτόν τον θάνατο8:

Το σοφό Θαλή, ω Ζευ, άρπαξες απ’ το στάδιο
την ώρα που παρακολουθούσε γυμνικόν αγώνα.
Σε υμνώ που τον οδήγησες κοντά στ’ αστέρια
τι ο γέρος δεν μπορούσε πια να τα θωρεί απ’ τη γη.

Ο Θαλής είχε παρατηρήσει ότι όλα όσα είναι ζωντανά στη φύση είναι και υγρά. Για παράδειγμα: τα φυτά είναι υγρά, οι τροφές είναι υγρές, το σπέρμα είναι υγρό, ενώ οι βράχοι είναι ξεροί και τα πτώματα ξεραίνονται γρήγορα9. Η αγαπημένη του φράση ήταν: “Το νερό είναι το ωραιότερο πράγμα στον κόσμο”.
Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι ο Θαλής είχε μορφωθεί σε άνυδρες περιοχές όπως η Αίγυπτος και η Μεσοποταμία όπου η λατρεία του νερού ήταν βιωμένη όσο ποτέ, επειδή, κοντά στ’ άλλα, στις χώρες εκείνες η υπερχείλιση των ποταμών δημιουργούσε γεωργία και συνεπώς την επιβίωση των πληθυσμών.
Δεν είναι τυχαίο που στην Αίγυπτο ο Νείλος λατρευόταν σαν θεός.
Είμαι όμως απόλυτα σίγουρος ότι, υποστηρίζοντας την εξίσωση “νερό ίσον ζωή”, ο Θαλής θέλησε να εκφράσει μια έννοια πολύ υψηλότερη από την απλή διατύπωση πως το νερό ήταν πάντα παρόν σε κάθε πλάσμα της Γης. Το νερό, ή μάλλον το υγρό, ήταν γι’ αυτόν η ψυχή των πραγμάτων, η ουσία του σύμπαντος.
Έλεγε ο Αέτιος, μιλώντας για τον Θαλή, ότι “στο στοιχειώδες υγρό έχει εμφυσηθεί μια θεϊκή δύναμη που το θέτει σε κίνηση”.10
Η σχολή της Μιλήτου, της οποίας ο Θαλής είναι ο πρώτος κατά χρονική σειρά εκπρόσωπος χαρακτηρίζεται ακριβώς απ’ αυτήν την αναζήτηση του πρωταρχικού στοιχείου, της αρχής, όπως την αποκαλούσαν οι Έλληνες, από την οποία έπειτα άντλησαν την ουσία τους όλα τα πράγματα. Για το Θαλή, η αρχή ήταν το υγρό, δηλαδή το νερό, που, όταν στερεοποιείται και αναβράζει, έχει ικανότητα να μετατρέπεται σε πάγο ή σε ατμό.
Την ίδια τη γη τη φανταζόταν σαν μεγάλη σχεδία που επέπλεε σε μιαν απέραντη έκταση νερού11 και που ο κλυδωνισμός της μπορούσε καμιά φορά να προκαλέσει τους σεισμούς.12
Αυτή η ιδέα της Γης που ακουμπά σε κάτι σταθερό δεν είναι καινούργια στις μυθολογίες των λαών: ορισμένοι, όπως οι Έλληνες, τη βλέπουν στους ώμους του Άτλαντα, και άλλοι, όπως οι ινδουιστές, στη ράχη ενός ελέφαντα που, με τη σειρά του, στηρίζεται σε μια χελώνα. Ουαί κι αλίμονο όμως αν ρωτήσεις τους ινδουιστές πάνω σε τι στηρίζεται η χελώνα: ή τσαντίζονται ή κάνουν πως δεν καταλαβαίνουν.
Εκτός από το νερό, ο Θαλής έλεγε πως όλα τα πράγματα έχουν ψυχή και, ως εκ τούτου, είναι “γεμάτα θεούς”13. Όταν άρχιζε αυτήν τη συζήτηση, συνήθιζε να βγάζει από την τσέπη του ένα καρφί και ένα μαγνήτη, για να αποδείξει στους έκπληκτους συμπολίτες του πως ακόμη και “η πέτρα μπορεί να μετακινεί το σίδερο” (ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ)
Συνοψίζοντας, ο Θαλής κατέχει μια πολύ σημαντική θέση στην ιστορία της φιλοσοφίας, όχι τόσο για τις απαντήσεις που έδωσε σε ορισμένα ζητήματα, όσο για τις ίδιες τις ερωτήσεις που θέλησε να θέσει.
Να κοιτάζεις γύρω σου, να προσπαθείς να συλλογίζεσαι, να μην αποδίδεις στους θεούς τη λύση όλων των μυστηρίων, ήταν το πρώτο βήμα της δυτικής σκέψης προς την ερμηνεία του σύμπαντος.






1Πλάτωνας, Θεαίτητος 174Α
2Αριστοτέλης, Πολιτικά Ι 4, 1259a 6 - 8
3Ηρόδοτος, Ιστορίαι Ι 75.
4Ηρόδοτος, Ιστορίαι Ι 75.
5Πλίνιος, Naturalis Historia XXXVI 82.
6Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων βίων και δογμάτων συναγωγή Ι 27.
7Καλλίμαχος, Ίαμβος Ι, στ. 54 – 55.
8Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων βίων και δογμάτων συναγωγή Ι 39.
9Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά Ι 3, 983b 21 – 28.
10Αέτιος, Ι 7, 11.
11Αριστοτέλης, Περί ουρανού ΙΙ, 13, 294a 30 – 33.
12Σενέκας, Questiones Naturales III 14.

13Αριστοτέλης, Περί ψυχής Ι 5, 411a 8.






ΛΟΥΤΣΑΝΟ ΝΤΕ ΚΡΕΣΕΝΤΣΟ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ


Δεν υπάρχουν σχόλια